Skład biochemiczny rokitnika zwyczajnego

W poniższej tabeli zamieszczone zostały podstawowe składniki odżywcze, jakie występują w roślinie.

Tabela1. Zawartość poszczególnych związków bioaktywnych w owocach rokitnika zwyczajnego, na 100 g owoców oraz ich dzienne zapotrzebowanie dla mężczyzn i kobiet w wieku powyżej 19 lat (Wilczyńska i Retel 2011, Jarosz i współaut. 2017; Ulanowska i współaut. 2018, Tkacz i współaut. 2019).

Tabela 2. Skład chemiczny surowców pozyskiwanych z rokitnika. Postępy Fitoterapii 2/2019, Beata Piłat, Ryszard Zadernowski

Owoce rokitnika zawierają 80-90% wody, jedynie owoce zbierane w krajach o suchym klimacie mają jej mniej. Zawierają dużą ilość naturalnych przeciwutleniaczy, głównie jest to witamina C. Ocenia się, że rokitnik jest jednym z najbogatszych naturalnych źródeł tej witaminy względem innych roślin ocenianych jako superfoods. Szacuje się, że w zależności od odmiany, ilość tej witaminy waha się między 28 a 201 mg na 100 gram świeżych owoców. Jest to wartość, która przekracza dzienną zalecaną dawkę dla dorosłych. Stwierdzono również, że Witamina C zawarta w owocach jest wysoce odporna na wysokie i niskie temperatury, nawet podczas obróbki termicznej. Dzieje się tak, dzięki brakowi enzymu askorbinooksydazy, która powodowałaby rozkład tej witaminy oraz występowaniu chroniących ją przeciwutleniaczy polifenolowych.

Owoce są również źródłem tokoferoli, karotenoidów i flawonoidów, na co wskazuje również specyficzny kwaśno-cierpki smak i pomarańczowo-żółtawy kolor. Poziom karotenoidów to około 16-28 mg przypadających na 100 g świeżych owoców. Wyróżniono 40 odmian barwników, z czego najwięcej jest γ-karotenu – około 30% wszystkich występujących. Udział δ-karotenu jest mniejszy (20%), jednak to on wykazuje największą aktywność. Pozostałe postaci karotenoidów stanowią 15% i są to m.in. luteina, zeaksantyna i β-kryptoksantyna. Związki te można znaleźć zarówno w miąższu, skórce.

Spośród innych witamin dużą rolę odgrywa także witamina E występująca w stężeniu 10 mg/100 g owoców, w postaci α-, β- i γ-tokoferolu.

Rokitnik jest często lepszym źródłem likopenu niż pomidor (8 mg/100 g owoców), podczas gdy w pomidorze wartość ta waha się w granicach 0,9-11,0 mg/100 g owoców.

W rokitniku występuje znacznie więcej witamin z grupy B niż w takich owocach, jak truskawka czy porzeczka. Podaje się, że aż 0,02-0,04 mg witaminy B1 /100 g owoców, witaminy B2 0,03-0,05 mg/100 g, witaminy B6 0,08 mg/100 g oraz witaminy B9 (kwasu foliowego) 0,79 mg%. Owoce są także bogate w odporną na działanie niskich temperatur witaminę K1 (0,90-15 mg/100 g owoców), D oraz 60 mg% prowitaminy A. W 100 gramach świeżych owoców znajduje się od 120 do 1000 mg flawonoidów.

Tabela 3. Zawartość związków mineralnych oraz witamin w pulpie owoców rokitnika zwyczajnego.

W częściach miękkich i nasionach owoców znajdują się również związki fenolowe. Odpowiadają one za największą część aktywności biologicznej rokitnika. Są silnymi antyoksydantami oraz chronią owoce przed rozwojem drobnoustrojów chorobotwórczych.

Związki fenolowe nadają roślinie cierpkiego smaku. Im mniej dojrzałe części rośliny, tym polifenoli jest więcej. Szacowana zawartość tych związków (głównie flawonoidów i fenolokwasów) waha się 120-550 mg na 100 gram owoców.

W owocach rokitnika przeważają nienasycone kwasy tłuszczowe względem kwasów nasyconych. W miąższu jagód rośliny zawartość kwasu palmitynowego osiąga do 47%, a kwasu oleinowego 35%.

Liście rokitnika stanowią niedoceniony surowiec leczniczy. Świeże zawierają aż 98,80 mg na 100 gram chlorofilu. To znacznie więcej, niż w niektórych zielonych warzywach. Herbata sporządzona z liści rokitnika jest bogata w wapń, potas, magnez, żelazo, fosfor, mangan, β-karoten i witaminę E. Białko, stanowi ok. 20% suchej masy, w tym 0,73% lizyny oraz 0,13% metioniny i cystyny. Szczegółowy skład zawartości wspomnianych związków opisuje poniższa tabela.

Tabela 4. Zawartość wybranych związków mineralnych w ekstrakcie z wysuszonych liści rokitnika.

Liście rokitnika zwyczajnego zawierają liczne polifenole, takie jak flawonoidy, taniny i triterpeny, katechiny i kwas elagowy, a także stanowią doskonałe źródło β-karotenu i kwasu foliowego. Świeże liście rokitnika zwyczajnego są bogate w karotenoidy- 26,3 mg na 100 gram.

W wysuszonych liściach rokitnika zwyczajnego zawartość związków fenolowych wynosi średnio 34,2-45,8 mg/g suchej masy, w zależności od temperatury suszenia, natomiast w świeżych liściach wynosi ok. 59,3 mg/g suchej masy. Zawartość tanin waha się od 12,3 do nawet 31,3%, w zależności od genotypu i czasu zbioru.

Nasiona rokitnika są dobrym źródłem steroli i służą głównie do produkcji oleju.  Jest on bogaty w tokoferole, karotenoidy oraz wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-6. Kwasy zawarte w oleju to: linolowy, α-linolenowy, oleinowy, palmitynowy i stearynowy, wakcenowy, palmitooleinowy, arachidonowy i eikozenowym. Całkowita zawartość steroli mieści się w granicach od 1200 do 1800 mg/kg suchej masy, z czego 57-76% przypada na ß-sitosterol o działaniu przeciwzapalnym.

Również kora rokitnika zawiera cenny związek gipofainę o szerokim działaniu leczniczym, także przeciwnowotworowym.