Właściwości lecznicze rokitnika oraz zastosowanie medyczne
Rokitnik zwyczajny jest rośliną o dużym znaczeniu zarówno w kontekście zdrowia, jak i różnorodności biologicznej, co sprawia, że jest przedmiotem zainteresowania zarówno naukowców, jak i entuzjastów zdrowego stylu życia.
- Właściwości przeciwzapalne
Ekstrakty z rokitnika wykazują działanie przeciwzapalne, co może być korzystne w leczeniu stanów zapalnych skóry, błon śluzowych oraz innych stanów zapalnych w organizmie. Związki fenolowe odpowiadają za największą część aktywności biologicznej rokitnika, dzięki czemu roślina wykazuje silne działanie antyoksydacyjne. Na właściwości przeciwzapalne wpływają również flawonoidy, kwasy fenolowe i garbniki. Są to składniki podstawowe w wiązaniu oraz neutralizacji reaktywnych form tlenu w organizmie. Biorą również udział w hamowaniu peroksydacji lipidów, m.in. osocza czy płytek krwi dzięki zdolności do chelatowania jonów żelaza. Dokładniej mówiąc hamowanie peroksydacji lipidów oznacza proces blokowania reakcji niekontrolowanego utleniania lipidów, które może prowadzić do powstawania szkodliwych związków niszczących komórki zwane reaktywnymi formami tlenu (ROS). Peroksydacja lipidów jest procesem, w którym wolne rodniki atakują nieusieciowane kwasy tłuszczowe, prowadząc do uszkodzenia błon komórkowych i innych składników komórkowych. Skutki tej reakcji obejmują zwyrodnienia, starzenie się oraz rozwój chorób. Rokitik to również bogactwo betainy, której zawartość wynosi nawet 360 mg/100 g owoców. Dzięki temu jest bardzo dobrym, naturalnym lekarstwem na problemy wrzodowe układu pokarmowego, jak również działa gojąco dla błony śluzowej układu pokarmowego.
W 2019 roku wykazano, że ekstrakt z owoców rokitnika hamuje wydzielanie cytokin prozapalnych oraz redukuje ekspresję czynników związanych z procesami zapalnymi w badaniach in vitro, co sugeruje jego potencjalne działanie przeciwzapalne.
Związki polifenolowe, szczególnie flawonoidy i kwasy fenolowe, powszechnie spotykane w roślinach, obecne również we wszystkich częściach rokitnika zwyczajnego, są najważniejszymi substancjami bioaktywnymi odpowiedzialnymi za działanie przeciw-utleniające i przeciwnowotworowe.
Olej z rokitnika może być przydatny dla osób z dietą ketogeniczną. W diecie tej minimalizuje się przyswajanie węglowodanów (zarówno cukrów prostych, jak i złożonych), by zmusić organizm do wykorzystywania tłuszczu jako głównego źródła energii. Roślina ta może być odpowiedzią na zapotrzebowanie witaminowe podczas diety redukcyjnej, ponadto działanie przeciwzapalne może skutecznie redukować stan zapalny, na jaki narażeni są pacjenci na diecie redukcyjnej.
- Właściwości kardioochronne i przeciwmiażdżycowe
Flawonoidy, które występują we wszystkich częściach rokitnika oraz nienasycone kwasy tłuszczowe występujące w oleju z nasion oraz miąższu z owoców wykazują silne działanie lecznicze. Preparaty z opisywanej rośliny wielokrotnie stosowano u pacjentów z zaburzeniami sercowo-naczyniowymi, odnotowano przy tym pozytywne skutki lecznicze. Flawonoidy wpływają na siłę skurczu mięśnia sercowego oraz na prawidłowy rytm serca. Działają również kardioprotekcyjnie, zapobiegając niedokrwieniu mięśnia sercowego oraz wpływają hamująco na apoptozę kardiomiocytów- komórek mięśniowych serca, które stanowią główny składnik mięśnia sercowego; ch funkcją jest generowanie siły mechanicznej, która powoduje skurcze i rozkurcze serca, umożliwiając pompowanie krwi przez organizm. Badania na królikach wykazały znaczny spadek poziomu cholesterolu w osoczu, frakcji cholesterolu o niskiej gęstości LDL oraz znaczący wzrost poziomu frakcji cholesterolu o wysokiej gęstości HDL po regularnym stosowaniu oleju z nasion rokitnika. Z kolei doświadczenie na szczurach wykazało obniżenie ciśnienia tętniczego krwi oraz ustąpienie hiperinsulinemii i dyslipidemii, tu jednak podawano wyekstrahowane z nasion rokitnika flawonoidy. Dzięki flawonoidom z rokitnika obserwuje się zwiększenie ilości krążących markerów lipidowych, czyli różnych parametrów związanych z poziomem lipidów we krwi, takich jak cholesterol i trójglicerydy. Te parametry są istotne w ocenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych oraz ogólnego stanu zdrowia sercowo-naczyniowego pacjenta. Wykazano również hamowanie procesu utleniania lipoprotein o małej gęstości (LDL), czyli cząsteczek transportujących tłuszcze, które pełnią istotną rolę w metabolizmie lipidów, są nazywane "złym cholesterol" ze względu na ich potencjalne związki z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych.
- Właściwości przeciwnowotworowe
W związku z występowaniem szeregu witamin w rokitniku, w tym witamin z grupy B, takich jak B1, B2, B6, B12, kwas foliowy (B9) oraz niacyna (B3), preparaty na bazie tej rośliny będą brały udział w metabolizmie energetycznym, funkcjonowaniu układu nerwowego oraz w syntezie i naprawie DNA. Ta ostatnia funkcja odgrywa ogromną rolę w działaniu przeciwnowotworowym, w związku z narażeniem człowieka na wpływ rozwoju technologicznego.
Bioflawonoidy są aktywnymi biologicznie połączenia flawonoidów, należą do grupy polifenoli roślinnych, część z nich odpowiada za barwę roślin, od żółtej w owocach cytrusowych po granatową w owocach jagodowych, zapach jak również smak. Zapobiegają utlenianiu tłuszczu a także ochraniają witaminy i enzymy. Znajdują głównie się w zewnętrznych, powierzchniowych warstwach tkanek roślin, na przykład w skórce owoców, liściach i nasionach. Flawonoidy chronią komórki przed uszkodzeniami oksydacyjnymi, w konsekwencji - przed powstaniem mutacji spontanicznych, a wraz z tym zabezpieczają przed powstaniem zmodyfikowanych wersji puryn czy pirymidyn czy glikolu tyminy. Wykazano, że flawonoidy wyizolowane z owoców rokitnika, powodują apoptozę komórek nowotworowych wątroby linii BEL-7402 i hamują wzrost komórek białaczki linii HL 60. Nie wskazano jednak na jednakowy mechanizm ich działania. Kwercetyna zawarta w owocach, jak również kemferol powodują zmiany morfologiczne w jądrze, w tym m.in. kondensację chromatyny, co w efekcie powoduje apoptozę (degradację) komórek nowotworowych. Zawarta w roślinie izoramnetyna i syringetyna nie powodują apoptozy, jednak pomimo użycia tych samych stężeń, hamują rozwój komórek HL-60. Flawonoidy wyizolowane z nasion rokitnika powodują również apoptozę komórek Bcap-37 nowotworu piersi.
Ekstrakt z liści rokitnika wykazuje również właściwości przeciwnowotworowe wobec komórek ostrej białaczki szpikowej linii KG-1a, HL 60 i U937. Najbardziej wrażliwy na zahamowanie proliferacji okazały się komórki linii HL 60. Ekstrakt z liści rokitnika zastosowany w dawce, która nie jest cytotoksyczna, powoduje różnicowanie komórek białaczki przez indukcję działania aktywnej witaminy D3 – kalcytriolu. Wzrasta przy tym aktywność funkcjonalna receptora witaminy D.
Badania przeprowadzane na szczurach dowiodły, że najlepsze działanie wykazuje alkoholowy ekstrakt z owoców rokitnika. Antyoksydanty, takie jak witaminy C i E, flawonoidy, karotenoidy, tokoferole oraz tokotrienole, wpływają na redukcję stresu oksydacyjnego w limfocytach. Wskazano również na zmniejszenie uszkodzeń oksydacyjnych w wątrobie i sercu spowodowane obecnością nikotyny, dlatego rokitnik jest idealnym elementem codziennej diety palacza. Alkoholowy ekstrakt z rokitnika zawiera także kwas ursolowy, który należy do grupy terpenów. Badania in vitro na komórkach nowotworowych różnych linii wykazały, że ekstrakt zawierający kwas ursolowy, przygotowany w octanie etylu wykazywał silniejsze działanie wobec komórek raka jelita grubego, natomiast wodno-etanolowy miał większy wpływ na komórki nowotworowe wątroby i oprócz zahamowania proliferacji, powodował ich apoptozę. Wykazano, że wcześniej wspomniany kwas, rozpuszczony w obu rozpuszczalnikach, hamuje rozmnażanie i inwazyjność komórek nowotworowych, a także zmniejsza ilość białek, które je przetwarzają i biorą udział w angiogenezie (powstawaniu nieprawidłowych dla organizmu, a sprzyjających rozwojowi nowotworów, naczyń krwionośnych).
Wykazano, że sok i olej rokitnika niszczą komórki nowotworowe linii S180 i P388 oraz hamują rozwój komórek raka żołądka. Wstrzyknięty dootrzewnowo olej z nasion, którego dawka wynosiła 1,59 g/kg masy ciała myszy, spowodował zahamowanie w 30% wzrostu przeszczepionego czerniaka (B16) oraz mięsaka (S180). Podczas badania nie wystąpiły negatywne skutki uboczne. Olej z pulpy owocowej podany również dootrzewnowo myszom z nowotworami oraz opuchlizną brzuszną znacznie wydłużył ich życie, a czas zależał od wielkości podanej dawki.
Alkoholowy ekstrakt z owoców rośliny nazwano RH-3 i może być podawany w czasie naświetlania komórek nowotworowych promieniami gamma. Radioterapia wykorzystuje promieniowanie jonizujące, które niszczy DNA lub generuje powstawanie wolnych rodników. Niestety skutki naświetlania są widoczne również w komórkach zdrowych. Aby zapobiec skutkom stresu oksydacyjnego i uszkodzeniom popromiennym zdrowych tkanek i narządów można stosować RH-3 zarówno przed, jak i po naświetlaniu. Zbadano właściwość ekstraktu z rokitnika na przykładzie komórek glejaka linii U87. Podanie 15 min przed radioterapią RH-3 w stężeniu 7,50-10 µg/ml pomaga chronić DNA oraz mitochondria przed uszkodzeniami spowodowanymi wolnymi rodnikami przez co chroni komórkę przed apoptozą lub skutkami cytotoksyczności i jest skuteczne przy naświetlaniu. Niższe lub wyższe stężenie RH-3 nie ma wykazało zwiększonych efektów leczniczych.
W Instytucie Gansu Cancer prowadzono badania na myszach, którym przeszczepiono mięsaka (S180), białaczkę limfatyczną (P388) i czerniaka (B16), a następnie podawano olej i sok z rokitnika zwyczajnego. Efektem było zahamowanie rozwoju nowotworów. Wykazano, że sok z rokitnika zwyczajnego skutecznie blokuje syntezę endogennych związków N-nitrozowych, które mają działanie kancerogenne; działa skuteczniej niż kwas askorbinowy. Wykazano również, że wyciągi z rokitnika zwyczajnego miały wpływ na zwiększenie odporności oraz szybszy powrót do zdrowia zwierząt chorych na nowotwory oraz poddawanych chemioterapii. Aktualnie brakuje wyodrębnionych, czystych i aktywnych substancji z rokitnika.
Przeciwnowotworowe właściwości związków zawartych w rokitniku, takich jak witaminy C i E, karotenoidy, flawonoidy, terpenoidy, kemferol, izotiocyjaniany, fitosterole, niektóre alkaloidy i wiele innych związków działają wielokierunkowo. Podsumowując można wskazać na wsparcie w :
– blokowaniu inicjacji procesu nowotworowego,
–hamowaniu promocji i progresji komórek nowotworowych,
–działanie na wszystkich etapach procesu nowotworowego.
Ustalono, że ochrona przed inicjacją choroby, poprzez polifenole, karotenoidy, kwas askorbinowy, flawonole, garbniki, indole, izotiocyjaniany, tokoferole i inne związki, polega na neutralizacji czynników nowotworowych oraz uaktywnionych mutagenów, wzmaganiu aktywności enzymów przeciwutleniających, ochronie wrażliwych struktur oraz stymulacji naprawczej DNA przez związki zawierające m.in. siarkę.
Należałoby jednak określić szczegółowo dawki lecznicze oraz profilaktyczne. Brakuje również większej ilości badań klinicznych, które mogłyby pomóc w leczeniu oraz profilaktyce przeciwnowotworowej.
- Właściwości hepatoochronne
Wątroba jest organem narażonym na wiele szkodliwych czynników: leki, alkohol, zanieczyszczenia środowiskowe, które mogą spowodować uszkodzenie lub osłabienie tego narządu, a w konsekwencji doprowadzić do zapalenia lub marskości. Olej z rokitnika jest źródłem bioaktywnych związków o właściwościach leczniczych i ochronnych dla wątroby. Zmniejsza m.in. szkody wywołane przez aflatoksyny B1 (mykotoksyny wytwarzane przez grzyby z rodzaju Aspergillus), które są wysoce toksyczne, oporne na temperaturę. Grzyby te występują między innymi w zbożu, suszonych owocach, orzechach laskowych i brazylijskich, a nawet w chlebie. Działanie hepatoochronne wykazują również zawarte w rokitniku nienasycone kwasy tłuszczowe, β-karoten i α-tokoferol. Flawonoidy chronią także przed stłuszczeniem wątroby.
- Właściwości przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe
Związki polifenolowe, znajdujące się we wszystkich częściach rokitnika zwyczajnego, stanowią główną grupę związków wykazujących działanie przeciwbakteryjne oraz przeciwwirusowe. Badania substancji aktywnych z liści rokitnika zwyczajnego doprowadziły do odkrycia nowych, roślinnych substancji leczniczych. Występują w składzie leku „Hiporamin”, nie dostępnego na rynku Polskim. Skład zawiera oczyszczoną frakcją polifenoli i ma silne działanie przeciwwirusowe wobec: wirusa Herpes Simple typu 1, adenowirusa typu 2, przeciw wirusowi denga oraz wirusów grypy A i B. Wpływa hamująco na wirusowy enzym neurominidazę. Wodny ekstrakt z rokitnika zwyczajnego działa na bakterie Listeria monocytogenes i Yersinia enterocolitica (wywołuje jersiniozę), a wodny i wodno- -alkoholowy wyciąg z liści hamuje wzrost Bacillus cereus (laseczka woskowa), Pseudomonas aeruginosa (pałeczka ropy błękitnej), Staphylococcus ureus (gronkowiec złocisty) i Enterococcus faecalis (paciorkowiec kałowy).
- Właściwości regenerujące skórę oraz wspierania gojenia ran
Stosowanie rokitnika może przyspieszyć gojenie ran, oparzeń oraz uszkodzeń skóry, dzięki swoim właściwościom regenerującym. Olej rokitnikowy, pozyskiwany z owoców, jest również stosowany w kosmetyce ze względu na swoje właściwości pielęgnacyjne i regenerujące dla skóry. Miejscowe stosowanie oleju z nasion oraz wodnych ekstraktów z liści rokitnika znacząco wpływa na proces gojenia się ran, zwiększając syntezę kolagenu oraz powodując wzrost poziomu hydroksyproliny i heksozoaminy .
Rany leczone olejem rokitnikowym wykazują przyspieszoną regenerację, zwiększa się granulacja i gęstość tkanek, zmniejsza przekrwienie, obrzęki i infiltrację leukocytów. Wyciąg roślinny stymuluje również gojenie się ran, na co wskazuje poprawiona szybkość skurczu rany, wzrost zawartości hydroksyproliny (głównego składnika kolagenu białkowego) i heksozaminy. U szczurów leczonych wyciągiem z rokitnika zaobserwowani zwiększony skurcz rany, co powiązano ze zwiększoną aktywnością fibroblastów w zregenerowanej tkance. Uważa się, że miofibroblasty odgrywają kluczową rolę w skurczu rany, wywierając napięcie na otaczającą macierz zewnątrzkomórkową (ECM) i wydzielając białka ECM, takie jak kolagen, w celu stabilizacji skurczu. Kolagen jest głównym białkiem ECM i składnikiem, który ostatecznie przyczynia się do wytrzymałości rany. Zaobserwowano również zwiększoną ekspresję kolagenu typu III w ranach oparzeniowych. Kolagen typu III jest dominującą postacią tego białka we wczesnych stadiach gojenia się ran, która pomaga w zapewnieniu siły tymczasowej macierzy zewnątrzkomórkowej. Badaniach potwierdzają skuteczność kremów z olejem rokitnikowym przy zaburzeniach pigmentacji, suchej, rogowaciejącej skórze i powracających dermatozach.
Badanie opublikowane w 2003 roku w "Phytotherapy Research" sugeruje, że ekstrakt z owoców rokitnika może przyspieszać gojenie się ran poprzez stymulację aktywności fibroblastów i syntezę kolagenu, co przyczynia się do szybszej regeneracji tkanek.
W kosmetologii wykorzystywane są maseczki kosmetyczne oraz kremy/żele z owoców lub ekstraktów owoców. Według opinii ekspertów mają one wpłynąć pozytywnie na wygląd cery, opóźniać jej starzenie się, zmniejszać przebarwienia, redukować zmarszczki, odżywiać, nawilżać i odmładzać skórę. Owoce rokitnika stosowane są przy wyrobie także szamponów, balsamów i pomadek do ust. Odwary z owoców i pędów stosowane są jest wewnętrznie i zewnętrznie w przypadku wypadania włosów i łysienia. Dzięki zawartość karotenoidów olej chroni przed oparzeniami słonecznymi, podobnie przyjmowany doustnie w okresie dwóch tygodni poprzedzających ekspozycję na słońce.
- Właściwości regenerujące dla błon śluzowych układu pokarmowego
Olejowy wyciąg z owoców stosowany jest w ostrych i przewlekłych stanach zapalnych jamy ustnej i gardła, wykazując działanie antyseptyczne, przeciwzapalne i immunostymulujące. Ponadto olej wspiera leczenie błon śluzowych przewodu pokarmowego, w tym owrzodzeń jamy ustnej i wrzodów żołądka.
Podaje się, że leczenie choroby wrzodowej i przyspieszenie regeneracji błon śluzowych spowodowane jest działaniem czynników przeciwzapalnych i korzystnym oddziaływaniem kwasu palmitynowego. Ekstrakt heksanowy rokitnika działa korzystnie przeciwdziałając takim czynnikom sprzyjającym chorobom wrzodowym jak indometacyna, stres i etanol (działanie przeciwwrzodowe udokumentowano także w przypadku koni po włączeniu do ich diety rokitnika
W 2011 wykazano, że olej rokitnikowy normalizuje produkcję kwasu żołądkowego oraz zmniejsza stany zapalne przez kontrolowanie mediatorów prozapalnych, w tym cytokin prozapalnych, które są zwykle jednymi z pierwszych substancji, pojawiających się w wyniku uszkodzenia tkanki. Zaobserwowano to działanie poprzez doustnie podanie szczurom laboratoryjnym z chorobą wrzodową żołądka, w następstwie czego stwierdzono wyraźną poprawę oraz szybsze gojenie się wrzodów. Podobne wyniki uzyskano badając konie pełnej krwi arabskiej i ich krzyżówki. W 2012 roku wykazano, że rokitnik zwyczajny obecny w paszy może zapobiegać powstawaniu wrzodów żołądka.
W chorobie wrzodowej żołądka, dwunastnicy, stanach zapalnych układu pokarmowego olej rokitnikowy znacznie zmniejsza dolegliwości bólowe oraz przyspiesza gojenie się nadżerek i wrzodów, potwierdzają to badania gastroskopowe. Zalecane dawkowanie wewnętrzne- 3 razy dziennie 1/2 łyżeczki 30 minut przed posiłkiem. Dodatkowo w stanach zapalnych jamy ustnej można płukać jamę ustną 2-3 razy dziennie olejem.
Przy żylakach odbytu (hemoroidach), szczelinach i bolesnych pęknięciach odbytu można smarować olejem okolice odbytu 1-2 razy dziennie lub tamponów z waty, nasączonych olejem. Polecane są również czopki dopochwowe i doodbytnicze, których głównym składnikiem jest olej rokitnikowy. Obserwuje się wyraźne przyspieszenie gojenia się tkanek.
Badania wykazały, że ekstrakty z rokitnika zwyczajnego mają działanie przeciwzapalne, przeciwwirusowe, przeciwnowotworowe, przeciwbakteryjne i przeciwalergiczne. Ponadto, rokitnik okazał się skutecznym środkiem przeciwdziałającym uszkodzeniom DNA i oksydacji lipidów.
W badaniach klinicznych u ludzi, rokitnik zwyczajny był stosowany w leczeniu wielu dolegliwości, takich jak choroby skóry (trądzik, egzema), choroby serca i naczyń krwionośnych (miażdżyca, nadciśnienie tętnicze), układ pokarmowy (wrzody żołądka, zaparcia) oraz wzmocnienie odporności.
Podsumowując, rokitnik zwyczajny jest rośliną o potencjalnych właściwościach leczniczych, które wynikają z obecności wielu substancji biologicznie aktywnych. Prace naukowe dotyczące tego gatunku wykazały jego korzystny wpływ na różne schorzenia. Jednakże, dalsze badania są niezbędne, aby lepiej zrozumieć mechanizmy działania rokitnika i określić odpowiednie dawki i czas trwania terapii.
