Podstawy ziołolecznictwa i fitoterapii

W ziołolecznictwie wyróżniamy kilka podstawowych metod wykorzystania fragmentów roślin w celu pozyskania z nich składników aktywnych. Różnią się one zarówno techniką przygotowania, jak i wskazaniem określonych części roślin, które najlepiej się do nich nadają. W artykule znajduje się opis wybranych podstawowych metod pracy z surowcem zielarskim.

1. Napar - herbatka ziołowa (łac. infusum)- forma sporządzania leku ziołowego lub kosmetyku w postaci roztworu, do którego składniki czynne z surowca zielarskiego są ekstrahowane gorącą wodą.

Metoda: zalanie ziół gorącą wodą (nie wrzącą) i zaparzeniu ich przez kilka minut. Niekiedy pod przykryciem przez określony czas.

• Rodzaj roślin: Napar przygotowuje się z delikatniejszych części roślin, takich jak kwiaty, liście i drobniejsze zioła, które zawierają lotne olejki eteryczne i witaminy (np. rumianek, melisa, mięta).
• Temperatura wody: Zioła zalewa się wodą o temperaturze około 90-95°C, nie wrzącą, aby nie zniszczyć cennych składników.
• Czas parzenia: Zwykle od 5 do 15 minut, w zależności od rodzaju zioła.
• Zalety: Szybka metoda, idealna do codziennego stosowania, np. na poprawę trawienia czy wyciszenie układu nerwowego.
• Zastosowanie: Do użycia wewnętrznego (spożycia) lub zewnętrznego (do kompresów, przemywania powierzchni ciała).

Napary są nietrwałe i zasadniczo przygotowuje się je każdorazowo, bezpośrednio przed użyciem. Gorący napar może być przez jakiś czas przechowywany w termosie (ale nie dłużej niż jeden dzień).  Zazwyczaj stosuje się jedną łyżkę stołową rozdrobnionego suszu ziołowego (zawiera go 5–8 g) na szklankę wody (200–250 ml). 

2. Odwar(łac.decoctum)

Metoda: Surowiec roślinny zalewamy zimną lub ciepłą wodą. Następnie zioła gotuje się w wodzie przez dłuższy czas na małym ogniu pod przykryciem, co pozwala na wydobycie substancji czynnych z twardszych części roślin, takich jak korzenie, kora, nasiona czy łodygi. Po zakończonym gotowaniu zioła można przecedzić przez sito lub gazę. Gotowy odwar możemy przelać do innych naczyń i przechowywać w lodówce przez maksymalnie 3 dni.

• Rodzaj roślin: Rośliny o twardszych częściach, które wymagają dłuższego gotowania, aby uwolnić swoje właściwości. Przykłady to korzeń waleriany, korzeń lukrecji, korzeń imbiru, kora dębu.
• Temperatura wody: Zioła zalewa się zimną wodą, a następnie doprowadza do wrzenia i gotuje przez określony czas.
• Czas gotowania: Zwykle od 20 do 45 minut, w zależności od rodzaju rośliny.
• Zalety: Skuteczna metoda dla roślin, które mają twarde części, które nie uwalniają substancji czynnych w krótkim czasie.

3. Wywar

Metoda: Wywar to forma przygotowania, która łączy cechy naparu i odwaru. Zioła gotuje się w wodzie przez krótszy czas niż w przypadku odwaru, ale dłużej niż w przypadku naparu.

• Rodzaj roślin: rośliny, które zawierają zarówno substancje rozpuszczalne w wodzie, jak i w tłuszczach, ale nie wymagają tak długiego gotowania jak w przypadku odwaru. Przykłady to zioła o działaniu przeciwzapalnym, takie jak krwawnik czy nagietek.
• Temperatura wody: Zioła zalewa się gorącą wodą, ale nie gotuje się ich przez tak długi czas jak w przypadku odwaru.
• Czas gotowania: Zwykle około 10-15 minut.
• Zalety: Umożliwia uzyskanie ekstraktów z roślin, które wymagają nieco dłuższego gotowania niż przy naparze, ale nie tak intensywnego jak w przypadku odwaru.

4. Macerat – Długotrwała Ekstrakcja na Zimno

Macerat to proces, który polega na długotrwałym namaczaniu roślin w zimnym lub letnim tłuszczu (np. oliwie z oliwek, oleju kokosowym) lub alkoholu lub wodzie. Jest to metoda idealna do ekstrakcji substancji rozpuszczalnych w tłuszczach, takich jak flawonoidy, garbniki czy niektóre olejki eteryczne.

Macerat wodny – wykonywany, gdy roślina wykazuje wrażliwość na wysokie temperatury. Rozdrobnione zioło zalewa się wodą  temp. 20- 22 st.C, pod przykryciem zostawiając a 8-12h. Czas przetrzymywania w lodówce wynosi w lodówce maksymalnie 3 dni.

Macerat olejowy- oleje roślinne z wyciągami z kwiatów, pąków lub ziół. Tego typu olej zawiera oprócz oleju bazowego, rozpuszczalne w tłuszczach substancje aktywne z danej rośliny. Otrzymywane są przez moczenie kwiatów lub ziół w oleju roślinnym przez kilka tygodni. Olej otrzymuje nazwę rośliny, której wyciąg zawiera olej bazowy. Przykładem może być olej żywokostowy. 

Jak przygotować macerat olejowy?

1. Składniki: suszone lub świeże zioła (np. nagietek, arnika, dziurawiec, owoc dzikiej róży, czosnek) oraz olej bazowy np. oliwa z oliwek lub inny tłuszcz- może to być olej kokosowy, olej ryżowy, smalec lub inne.
2. Przygotowanie: Zioła umieszcza się w czystym szklanym słoiku i zalewa tłuszczem. Warto nalać oleju tyle, żeby było go więcej niż surowca roślinnego o około 20%. Zamknięty słoik należy odstawić w ciepłe miejsce, lekko zacienione miejsce, codziennie potrząsając słoikiem. Po upływie czasu maceracji, należy odcedzić zioła i przechowywać macerat w ciemnej czystej butelce. Najlepiej zakupić nową butelkę, która nie będzie nośnikiem innych składników aktywnych, po np. zużytym kremie lub ogórkach kiszonych.  
3. Czas maceracji: Okres około 2–4 tygodnie.
4. Sposoby użycia: Zarówno zewnętrznie- zastosowanie w kosmetyce - pielęgnacji skóry, np. w przypadku skórnych problemów takich jak stany zapalne czy oparzenia oraz wykorzystanie właściwości przeciwbólowych na stawy i mięśnie.  Maceraty stosować można również wewnętrznie (np. macerat oliwy z oliwek z bazylią i czosnkiem)

Niekiedy zielarze zalecają spryskanie surowca alkoholem przed zalaniem olejem lub w przypadku maceratów kosmetycznych zaleca się po przefiltrowaniu produkt zakonserowować witaminą E.  

5. Maceracja na ciepło

To proces, w którym zioła są namaczane w cieczy podgrzewanej do określonej temperatury. Ta metoda pozwala na szybsze wydobycie substancji czynnych z roślin, ponieważ ciepło przyspiesza proces ekstrakcji. Należy jednak uważać, aby nie podgrzewać cieczy zbyt mocno, ponieważ może to zniszczyć cenne składniki roślinne.

Maceracja w oleju na ciepło: W tej metodzie zioła (np. nagietek, rozmaryn) są podgrzewane w oleju roślinnym w kąpieli wodnej przez kilka godzin. Ciepło pozwala na szybsze wydobycie substancji czynnych z roślin, a olej staje się silniejszy w działaniu.

6. Nalewka alkoholowa

Nalewki to jedne z najbardziej tradycyjnych i efektywnych sposobów wykorzystania ziół w zielarstwie. Stanowią doskonały sposób na przechowywanie roślinnych substancji czynnych przez długi czas, a ich właściwości lecznicze i aromatyczne są cenione od wieków. Nalewka jest to nic innego jak alkoholowy ekstrakt roślinny, który powstaje poprzez macerowanie ziół w alkoholu o odpowiedniej mocy. Najczęściej stosuje się wódkę, spirytus lub alkoholu ziołowy. Proces ten pozwala na wydobycie z roślin cennych substancji czynnych, takich jak alkaloidy, flawonoidy, garbniki, olejki eteryczne i inne związki aktywne, które mają pozytywny wpływ na zdrowie.

Alkohol wzmaga działanie wielu fitoskładników. Jednakże warto wiedzieć, że nalewka i intrakt mają mniej składników czynnych niż żywa roślina, np. nalewka 1:5 przygotowana z pokrzywy suchej (albo świeżej) zawiera 5 razy mniej składników czynnych niż pokrzywa sucha (lub świeża). Im bardziej zwiększamy ilość alkoholu w stosunku do surowca, tym bardziej zmniejszamy zawartość składników czynnych w uzyskanym leku.

Jak Przygotować Nalewkę?

Przygotowanie nalewki w domu jest stosunkowo proste, wymaga jednak cierpliwości, ponieważ proces maceracji trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy. Nalewka zawsze powstaje na zimno.

Wg szwajcarskich prac, w tym Pharmacopoea Helvetica VI, najbardziej uniwersalnym alkoholem do nalewek jest etanol 63-70%. Także większość polskich nalewek leczniczych była i jest sporządzana na takim alkoholu. Jeśli składniki czynne danej rośliny dobrze rozpuszczają się w wodzie i alkoholu niskoprocentowym można stosować do ekstrakcji etanol 40, a nawet 30%. Działa on wówczas jako stabilizator, ekstraktor i konserwant. Jest to dostateczne stężenie etanolu, aby zahamować aktywność enzymów, grzybów i bakterii.

Oto podstawowy przepis na przygotowanie nalewki:

Składniki:

• Zioła: Do nalewek najlepiej nadają się zioła o wyraźnych właściwościach zdrowotnych, takie jak:
• Melisa – na uspokojenie i poprawę trawienia.
• Korzeń kozłka (waleriana) – na uspokojenie i poprawę jakości snu.
• Rozmaryn – na poprawę krążenia i koncentracji.
• Alkohol: Najczęściej używa się wódki (40-50% alkoholu), ale w zależności od rodzaju rośliny można użyć spirytusu (o wyższej mocy) lub alkoholu ziołowego.
• Cukier: W niektórych przypadkach warto dodać cukier (np. w przypadku nalewek owocowych), który poprawia smak i działa jako konserwant.

Przygotowanie:

1. Przygotowanie ziół: Najlepiej używać świeżych ziół, można jednak użyć także suszonych. W przypadku świeżych roślin należy je dokładnie umyć i osuszyć. Podczas korzystania z suszonych ziół, należy się upewnić się, że są one dobrze przechowywane i nie zawierają zanieczyszczeń.
2. Macerowanie: Zioła należy umieścić w szklanym słoiku, najlepiej przezroczystym, aby mieć wgląd w proces. Zalewa się je alkoholem, tak aby całkowicie je przykrył. Warto pamiętać, że proporcje ziół do alkoholu powinny wynosić około 1:5 (na 100 g ziół – 500 ml alkoholu), ale w zależności od intensywności rośliny może to się zmieniać. Przyjęto w większości farmakopei następująca zasadę: nalewki i intrakty z surowców silnie działających przygotowuje się w proporcji 1:10, natomiast z pozostałych w stosunku 1:5. 
3. Czas maceracji: Słoik należy szczelnie zamknąć i odstawić w ciemne, chłodne miejsce (np. w piwnicy/ spiżarni) na okres od 2 do 6 tygodni. Codziennie należy potrząsać słoikiem, aby zioła miały kontakt z alkoholem i uwalniały swoje substancje czynne. Warto zapisać datę rozpoczęcia procesu, aby nie zapomnieć o nalewce.
4. Odcedzanie: Po upływie czasu maceracji, nalewkę należy przecedzić przez gazę lub drobne sitko, aby oddzielić rośliny od płynu. Można także przefiltrować ją przez papierowy filtr, aby pozbyć się drobnych cząsteczek ziół.
5. Dodatkowy cukier (opcjonalnie): W zależności od preferencji smakowych, do nalewki można dodać cukier lub miód. Zazwyczaj na 1 litr nalewki dodaje się od 100 do 300 g cukru, w zależności od tego, jak słodką nalewkę chcemy uzyskać. Warto pamiętać, że cukier pełni również rolę konserwantu.
6. Butelkowanie: Gotową nalewkę należy przelać do szklanych, ciemnych butelek, aby chronić ją przed światłem. Najlepiej użyć butelek nowych, nie używanych wcześniej. Należy przechowywać nalewki w chłodnym, ciemnym miejscu przez co najmniej 1-2 miesiące, aby smaki mogły się przegryźć.

Na koniec warto wiedzieć!

Czytając składy alkoholowych leków ziołowych podane są proporcje przy wyciągach. Pierwsza liczba oczna ilość surowca, druga liczba mówi o ilości rozpuszczalnika, np. kupione przez nas krople zawierają Extractum Salviae 1:3 (dla sporządzenia tego wyciągu wzięto 1 część liścia lub ziela szałwii i 3 części rozpuszczalnika, np. etanolu).  

7. Intrakt

Sporządzany przez zalanie świeżego surowca wrzącym alkoholem. Unieczynni to błyskawicznie enzymy i zatrzymuje procesy, które mogą rozkładać aktywne związki. Gorący alkohol lepiej penetruje surowiec. Nie do wszystkich jednak surowców nadaje się taka metoda.  Także wiele olejków zostaje zmieniona przez gorący alkohol w kierunku niekorzystnym. Surowce przed zalaniem alkoholem trzeba zawsze rozdrobnić, aby rozpuszczalnik mógł swobodnie dojść do komórek i wypłukać ciała czynne.

Przed wykorzystaniem określonej rośliny warto spytać zielarza/ naturopatę/ fitoterapeutę o najlepszy sposób na wykorzystanie danej rośliny. Np. intrakt z kozłka nie zawiera walepotriatów i nie działa już uspokajająco, bowiem te są zniszczone przez gorący alkohol. Podobnie jest z naparami z kory- zbyt duże fragmenty surowca nie poddane rozdrobnieniu i gotowaniu nie uwolnią składników aktywnych do wody. Efekt może być taki, że osoby stosujące preparaty roślinne, które były przygotowane sposób nie właściwy, mogą zrazić się do ziołolecznictwa poprzez brak widocznych efektów zdrowotnych.